Мнение

Алег Аблажэй. COGITO ART. Contemporary Kolkhoz

Алег Аблажэй. Нарадзіўся ў 1954 г. на Наваградчыне. Скончыў у 1976 г. Віцебскі «худграф», а ў 1985 — Літоўскі мастацкі інстытут. З 2007 г. сябра Саюза беларускіх пісьменьнікаў. Супрацоўнічаў з выданьнямі «Наша Ніва», «Мастацтва», «Куфэрак Віленшчыны», «Свабода». Любімы інструмент — пяро, з-пад якога часам выходзяць лініі, часам словы. Творчыя намаганьні распадаюцца на дзьве паловы — спробы стварэння ўласнага сьвету і памкненьні асэнсаваць навакольны. Перакананы, што поўных абстынентаў трэба залічваць да інвалідаў. Любіць прыгожых жанчын і зьвяркоў.

Палац LITEXPO, у якім нядаўна адбываўся кірмаш ART VILNIUS 2009, калісь называўся Выставай дасягненьняў народнай гаспадаркі. І гэта сімвалічна — бо і савецкая «народная», «калхозная» гаспадарка, і CONTEMPORARY ART або «сучаснае мастацтва» — дзеці аднаго бацькі. А дакладней — мутацыі таго самага рэвалюцыйнага віруса, які на пераломе ХІХ-ХХ ст. намагаўся зьнішчыць стары сьвет «до основанья». (Для кароткасьці будзем пісаць «суч. мастацтва»).

Замала месца, каб разгледзець цікавую гісторыю, як «авангард рабочага класа» пасварыўся з «авангардам» мастацкім. Заўважым толькі, што гэта бальшавікі адрынулі «авангардыстаў», а не наадварот. Адэпты «суч.мастацтва» ганарацца гэтым «цярновым вянцом», які, на іх думку, неабвержна даказвае чысьціню і высокароднасьць пацярпелых.

Але трацкістаў прасьледавалі яшчэ больш зацята, дык што?..

Ідэя ўсіх рэвалюцый — справядлівасьць і роўнасьць. А то адзін мае дом, крыты жалезам, пару коней і шыкоўны вазок, а другі — халупу пад дзіравай саламянай страхой і казу. Х не ўмее намаляваць і палец, У малюе «Бітву пад Грунвальдам». Як жа Х-у «абыдна»!

А ў «калхозе» ўсе роўныя, бо ніхто нічога свайго не мае. А ў «нью-калхозах», «аграгарадках», усе маюць аднолькавыя домікі.

Мару бальшавікоў пра сьвет «без Россий, без Латвий» ажыцьцявіла «суч.мастацтва» — ніхто без подпісаў не адгадае на іх выставах, чыя гэта іржавая труба, ануча ці горба пяску: немца, расейца ці паляка.

N малюе вертыкальныя палоскі, a NN — гарызантальныя. І ўсім добра. Усе роўныя.

Ідылія канчаецца, калі NN дэлегуюць у Венецыю, а N, сіні ад зайздрасьці, застаецца дома.

Так і ў «аграгарадку» — роўныя то роўныя, але кагось любіць начальства, і гаршчок у таго паўнейшы. Бо і «калхозьнікі», і «суч.мастакі» — марыянеткі. Адны ў руках старшыні, парторга і канторы, другія — мастацтвазнаўцаў, крытыкаў і куратараў.

Даўней мастакі належалі да цэху рамесьнікаў. Як сталяры ці шаўцы. І посьпех вырашаўся выключна якасьцю вырабу. Пагэтаму мастакі нават не падпісвалі творы — як пекар не ставіць подпіс на бохане хлеба. І ніякіх крытыкаў і «тлумачальнікаў» не існавала — і так зразумела, што Леанарда ці Рубенс найлепшыя.

Не так у «суч.мастацтве», дзе такіх катэгорый, як «майстэрства», «дасканаласьць» не існуе ўвогуле. Тут усё вызначае ІМЯ аўтара. А яго могуць стварыць людзі зацікаўленыя — тыя самыя крытыкі і арт-дылеры. Гэта называецца «ўкласьці ў аўтара».

Найкарацейшы шлях да «імені» — скандал. Тут усе сродкі добрыя. Адзін «суч.мастак» узграмоліўся на вежу і займаўся ананізмам на вачах натоўпу разявякаў. Другі... зрэшты, няма такой брыдоты, такога абсурду, якога б нельга было аб'явіць «суч.мастацтвам».

Калі б Бін Ладэн дадумаўся акрэсьліць свой учынак 11 верасьня «акцыяй CONTEMPORARY ART», яго цяпер шукалі б толькі для таго, каб уручыць якую небудзь прэстыжную прэмію.

Нейкі Наркявічус нічога не ўзрываў — ён толькі выставіў свае чаравікі, напоўненыя соллю. Шэраг умелых дзеянняў арт-дылераў — і ў мінулым годзе гэты ягамосьць атрымаў найвышэйшую ўзнагароду Літвы, Нацыянальную прэмію.

Гэты выпадак тлумачыць, чаму вірус «суч.мастацтва» распаўсюджваецца па былых савецкіх краінах з хуткасьцю ляснога пажару. Спакуса лёгкай і хуткай славы.

Шлях традыцыйнага мастака цярністы без двухкоссяў — 10-12 гадоў упартага навучаньня, а потым бясконцыя пакуты творчых пошукаў і сумненьняў. А ў «суч.мастацтве» — ўсё адразу. І д'ябальскае золата спакушае нават тых, хто доўга і ўпарта вучыўся маляваць.

Але такія не разумеюць — яны дасканалілі пальцы і вочы, а ў «суч.мастацтве» істотны толькі локці.

Аднак, як пісаў Гогаль, «слава не можа даць асалоды таму, хто ўкраў яе, а не заслужыў». Пагэтаму нават самыя славутыя «суч.мастакі» маюць выгляд чалавека, які сеў у тэатры не на сваё месца — і ўвесь час баіцца, што хтось прыйдзе з адпаведным білетам.

І ўсё ж — каму такая з'ява, як «суч.мастацтва» патрэбна? Чаму яно так расьцьвіло? Каму яно выгадна, з якой мэтай яго ўзгадоўваюць? Бо людзі галасуюць супроць яго нагамі — меньш наведвальнікаў, чым на іх выставах, можна сустрэць толькі на могілках.

Які быў ідэал «homo sovieticus»? Асобнік, што верыў кожнаму слову партыйных бонзаў, разважаў выключна ў катэгорыях марксізму-ленінізму.

Які ідэальны член спажывецкага грамадства? Чалавек, які паслухмяна купляе ўсё, што прапануе рэклама — ад пракладак да «іміджу»патрэбнага палітыка.

І адной, і другой сістэме як костка ў горле не пасуюць людзі скептычныя, надзеленыя пачуцьцём здаровага сэнсу, якія шукаюць і дамагаюцца праўды. Тыя, хто мае інтэлектуальны імунітэт.

CONTEMPORARY ART і ёсьць сродак ломкі інтэлектуальнага імунітэту. Калі ты паверыў, што зафарбаваны чорнай фарбай квадрат ёсьць твор мастацтва, роўны «Джакондзе», то тым больш паверыш, што чыпсы — самая здаровая ежа, а палітык з тэлевізара — новы дэ Голь.

І другі бок «суч.мастацтва», не меньш істотны.

Як вядома, рыбка найлепш ловіцца ў каламутнай вадзе. Там, дзе няма акрэсьленых крытэрыяў і вартасьцяў, адкрываецца безьліч магчымасьцяў для разнастайнага махлярства.

«Суч.мастацтва» даўно стала часткаю сусьветнай «ценявой» эканомікі, там «круцяцца» ўжо не мільёны — мільярды, якія выплочваюцца немаведама каму невядома за што. Вірус «суч.мастацтва» някепска пачувае сябе і ў Беларусі — тут ён мае яшчэ і лёгкі прысмак забароненага плоду.

Але на ART VILNIUS 2009 было й некалькі менскіх галерэй. Іхнія прадстаўнікі давалі напоўненыя захапленьнем інтэрв'ю, што нагадвалі радасьць дзіцяці, ўпершыню пасаджанага за дарослы стол.

Паглядзім, наколькі моцны імунітэт беларускіх творцаў.

Меркаванні калумністаў могуць не супадаць з меркаваннем рэдакцыі. Запрашаем чытачоў абмяркоўваць артыкулы на форуме, прапаноўваць для ўдзелу ў праекце новых аўтараў або ўласныя матэрыялы.